Właściciel Łopuszki Małej Pogonowski Jan herbu Ogończyk

 

urodził się 26 grudnia 1823 roku w Oleszycach. Pochodził z rodziny ziemiańskiej, syn Jakuba Onufrego i Anny Begg de Albensberg. Gimnazjum ukończył w Przemyślu, zaś prawo studiował na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Pracę zawodową rozpoczął w Jarosławiu w 1847 roku jako praktykant magistratu, potem w Jordanowie jako justycjariusz, następnie w Sądzie Obwodowym w Rzeszowie był pracownikiem prokuratorii, zaś od 1859 roku był mianowany notariuszem w Rzeszowie.

W małżeństwie z Emilią Ogończyk-Paprocką Jan Pogonowski miał synów Władysława, Ignacego i Stanisława oraz córki Jadwigę i Helenę.

Jan Pogonowski był zaangażowany w działalność społeczną i polityczną, a między innymi był członkiem Rady Miejskiej m. Rzeszowa, dwukrotnie sprawował urząd burmistrza, był jednym z inicjatorów założenia Komunalnej Kasy Oszczędności w Rzeszowie, kilkakrotnym wicemarszałkiem Rady Powiatowej, a w 1895 roku został wybrany na posła z m. Rzeszowa do Sejmu Krajowego we Lwowie. Był twórcą kontraktów dokonywanych w magistracie rzeszowskim, radzie powiatu, a także umowy ustanawiającej fundację Jana Towarnickiego, która zajęła się tworzeniem ośrodków oświatowych oraz przyznawaniem stypendiów.

Jan Pogonowski był współpracownikiem prasy rzeszowskiej, m.in. Przeglądu Rzeszowskiego i Głosu Rzeszowskiego.

Jan Pogonowski zmarł 31 XII 1897 w Rzeszowie i został pochowany 3 stycznia 1898 roku na Starym Cmentarzu w Rzeszowie.

 

Łopuszka Mała to miejscowość położona na południe od Kańczugi. W 1448 roku wieś została sprzedana Pileckim. Od tej pory Łopuszka Mała na stałe weszła w skład dóbr Kańczuckich. Po Pileckich należała do rodów: Odrowążów, Ostrogskich, Lubomirskich, za których czasów tereny te dotknęły największe spustoszenia dokonane przez Tatarów (1623, 1624), Szwedów (1655), Kozaków i Siedmiogrodzian (1657) oraz ponownie przez Tatarów (1672).

W XVIII - XIX wieku kolejnymi właścicielami Łopuszki Małej były rodziny: Nowosielskich, Jakubowskich i Pogonowskich. Tej ostatniej rodzinie zawdzięczamy zbudowanie istniejącego do dziś, okazałego dworu.

Zespół zabudowań dworskich składający się z dworu, budynku bramnego i zabudowań gospodarczych powstał w 1885 r. z inicjatywy Jana Pogonowskiego, na terenie wcześniejszego założenia. Park dworski powstał z przeprojektowania wcześniejszego, pochodzącego z XVIII w. założenia ogrodowego. Zespół dworsko - parkowy z uwagi na dobre gospodarowanie majątkiem jest najlepiej zachowanym z wszystkich istniejących w gminie Kańczuga. Po II wojnie światowej zespół dworski użytkowało Przedsiębiorstwo Gospodarki Zwierzętami Rzeźnymi w Rzeszowie - Tuczarnia Trzody Chlewnej. Od końca lat 80. XX wieku do 1993 roku był nieużytkowany, co spowodowało jego dewastację. Nie zachowały się zabudowania folwarczne.

31.01.1992r. Fundacja Pomocy Młodzieży im. Jana Pawła II WZRASTANIE wydzierżawiła na 15 lat od Zarządu Gminy i Miasta w Kańczudze nieruchomość w Łopuszce Małej o pow. 38 arów wraz z dworkiem. Następnie przekazano aktem notarialnym z dnia 09.05.1992r. w nieodpłatne użytkowanie na 25 lat, a aktem notarialnym z dnia 12 października 1993 roku Zarząd Miasta i Gminy oddał nieodpłatnie w wieczyste użytkowanie Fundacji na okres 99 lat nieruchomość o pow. 3.94 ha wraz z dworkiem i budynkami gospodarczymi.

Po przeprowadzeniu generalnych remontów przez Fundację dwór przeznaczono na Dom dla dzieci i od 25 października 1997 r. dzieci wspólnie z wychowawcami stworzyli swój dom.

Dwór znajduje się w zach. części założenia, położony jest na stoku wzniesienia, frontem na zach., łagodnie schodzący do doliny lokalnej rzeczki i stawu. Wybudowany został na rzucie zbliżonym do prostokąta, od zach. z dwoma symetrycznymi ryzalitami ramującymi taras ogrodowy i dwoma aneksami różnej wielkości od wsch.: prostokątnym i półkolistym.
Na urozmaiconą bryłę eklektycznego dworu w typie włoskiej willi składa się parterowy korpus z podpiwniczeniem tworzącym od strony stawu, na spadku terenu, drugą kondygnację, rozczłonkowany od zach. ryzalitami ramującymi taras osadzony na masywnych filarach i symetrycznymi schodami oraz aneksy od wsch.: piętrowy i drugi niewielki, półkolisty. Główna część przykryta została dachem czterospadowym, z trzyspadowymi zadaszeniami ryzalitów, piętrowy aneks dachem czterospadowym. Budynek wymurowano z cegły ceramicznej, dachówkę z wcześniejszego pokrycia dachów zastąpiono w czasie remontu blachodachówką. Elewacja frontowa, dwukondygnacyjna, symetryczna, z wejściem pośrodku, pozostałe elewacje różnej wysokości, niesymetryczne. Wszystkie zdobione dekoracją w postaci: pojedynczych i zdwojonych pilastrów w narożach, obramień okiennych zwieńczonych nadokiennikami, podokienników, gzymsów, tralkowych balustrad tarasów oraz fryzu powyżej parteru.

Park o metryce XVIII wiecznej, gruntownie przebudowany na przeł. XIX i XX w., o charakterze krajobrazowym, z dominantą budynku dworu usytuowanego na krawędzi skarpy. U jej podnóża w parterze wodnym uwagę przykuwa staw połączony z wyspą współczesnym pomostem. Na wyspie umieszczona jest figura Matki Bożej Wspomożenie Wiernych.

W parku przeważają nasadzenia z gatunków rodzimych. Przeważają gatunki drzew liściastych. Z krajowych najokazalsze są dęby szypułkowe, lipy szerokolistne i drobnolistne, z obcych zaś szczególnie platan klonolistny.

 

Bibliografia

Karta ewidencyjna, Dwór, oprac.: I. Zając, 1993, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu.

Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu, Poznań 2012.

Polakowski S. Pozostałości założeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012.

J. Piórecki, Zabytkowe ogrody i parki województwa przemyskiego, Rzeszów 1989.

M. Michałowicz-Kubal, Zamki, dwory i pałace województwa podkarpackiego, Krosno 2006.

Codello A., Samorząd miasta Rzeszowa 1867–1914, L. 1967; –Szematyzmy Król. Galicji, 1850–1897; – „Czas” 1898 nr 2; „Głos Rzeszowski” 1898 nr 1; – WAP w Rzeszowie: Akta m. Rzeszowa, sygn. 13 k. 1v., sygn. 2511 k. 365; B. Jag: akc. 51/51; Urząd Stanu Cywilnego w Rzeszowie: Księga zgonów (Rzeszów) z l. 1876–1912 nr aktu 206; – Informacje Jerzego Pogonowskiego w Materiałach Red. PSB.